Sau những rắc rối liên quan tới doanh nghiệp Trung Quốc niêm yết tại nước ngoài, thị trường hoài nghi về tính chính xác, tin cậy của các báo cáo tài chính.

Liệu báo cáo tài chính của các công ty Trung Quốc có đáng tin cậy? Rất nhiều nhà đầu tư cho rằng câu trả lời là “không”. 

Một công ty Trung Quốc đang trong diện nghi vấn có gian lận sổ sách chính là Sino-Forest, công ty lâm nghiệp lớn được niêm yết trên sàn Toronto. 

Năm ngoái một nhà đầu tư bán khống là Muddy Waters đã cáo buộc công ty này gian lận theo kiểu Ponzi Scheme - hứa hẹn lợi suất cao cho các nhà đầu tư, bằng cách lấy tiền của nhà đầu tư góp tiền sau trả cho nhà đầu tư góp tiền trước - tương tự vụ lừa đảo chấn động nước Mỹ của Madoff. Ngày 31/1, Sino-Forest công bố báo cáo cuối cùng của các điều tra viên về vụ việc này, tuy nhiên cuộc điều tra không đạt được kết quả gì do không tiếp cận được bằng chứng.  

Ủy ban chứng khoán Mỹ (SEC) đang gây sức ép buộc Văn phòng tại Thượng Hải của Deloitte (một trong 4 công ty kiểm toán lớn nhất thế giới – Big 4) phải giao nộp các tài liệu liên quan tới Longtop – một công ty phần mềm của Trung Quốc đã bị hủy niêm yết tại sàn NYSE năm ngoái. 

Tuy nhiên, Deloitte từ chối giao nộp tài liệu của Longtop, viện lý do điều này là vi phạm luật pháp Trung Quốc về “bí mật quốc gia”. Deloitte có thể cũng có lý lẽ của riêng mình, bởi lẽ nếu họ hợp tác với SEC thì các nhân viên của họ có thể phải chịu án tù. 

Rất nhiều vấn đề về kế toán nảy sinh từ các vụ mua bán công ty, khi một công ty Trung Quốc mua lại một công ty nước ngoài để được niêm yết tại chính nước đó (thâu tóm ngược). Một chuyên gia đã phân tích hơn 200 thương vụ các công ty Trung Quốc mua lại các công ty của phương Tây và nhận thấy hầu hết các công ty này đều đang gặp vấn đề. Đây đều là các công ty tư nhân Trung Quốc với quy mô nhỏ tìm cách lách luật để được niêm yết tại phương Tây do không thể niêm yết tại Hong Kong do luật pháp tại đây cấm hình thức thâu tóm ngược.

    

Các công ty kiểm toán phương Tây đã vấp phải nhiều sự phản đối dữ dội khi để cho các công ty Trung Quốc lợi dụng danh tiếng của mình. Tuy nhiên lãnh đạo tại một công ty Big 4 cho rằng điều này là không công bằng. Bởi vì có đến 156 thương vụ thâu tóm của các công ty Trung Quốc được kiểm toán bởi các công ty Trung Quốc chứ không phải bởi các công ty kiểm toán phương Tây. Ông này cũng khẳng định rằng Big 4 đang thận trọng hơn với các hoạt động của mình tại Trung Quốc. 

Tuy nhiên, ông Michael Thompson của trường Kinh doanh quốc tế Trung Quốc - châu Âu lại cho rằng pháp luật về quản trị doanh nghiệp của Trung Quốc tốt hơn những gì người ta vẫn nghĩ. Luật Doanh nghiệp Trung Quốc đòi hỏi ban giám đốc phải độc lập, vai trò của chủ tịch công ty phải tách rời với tổng giám đốc, và bên cạnh đó còn giúp cổ đông có được nhiều quyền lợi. 

Rắc rối đối với các công ty có sổ sách kế toán thuộc diện bị giám sát nghiêm ngặt là do các công ty này đăng ký kinh doanh tại các quốc gia thiên đường thuế như đảo Cayman và không chịu sự chi phối của luật pháp Trung Quốc. Và việc các công ty này có thể lách luật để được niêm yết tại Mỹ thông qua “thâu tóm ngược” là lỗ hổng của pháp luật Mỹ chứ không phải pháp luật Trung Quốc. 

Vấn đề lớn nhất trong quản trị doanh nghiệp tại Trung Quốc hiện nay không phải pháp luật mà là liệu chính phủ Trung Quốc có sẵn sàng mạnh dạn thực thi các đạo luật này hay không. William McGovern – cựu quan chức của SEC cho rằng chính nhờ các hành động cương quyết sau vụ sụp đổ của Enron đã giúp lấy lại niềm tin của thị trường Mỹ. Hiện nay, Trung Quốc đang có nguy cơ đứng trước một cuộc khủng hoảng niềm tin tương tự như vậy. Tuy nhiên chính phủ Trung Quốc lại tỏ ra thiếu quyết đoán, vừa không mạnh tay ở trong nước, lại cũng không hợp tác với các cơ quan nước ngoài như SEC. 

Mặc dù không phải mọi công ty Trung Quốc đều không trung thực, nhưng chừng nào chính phủ Trung Quốc chưa nhìn nhận vấn đề này một cách nghiêm túc thì các nhà đầu tư vẫn có lý do để quan ngại.